— නීතිමය විග්රහයක් —
2019 පාස්කු ඉරිදා ප්රහාරය වැළැක්වීමට අපොහොසත් වීම සම්බන්ධයෙන් හිටපු පොලිස්පති පූජිත ජයසුන්දර මහතාට ඊයේ (31) කොළඹ ස්ථිර මහාධිකරණ ත්රිපුද්ගල විනිසුරු මඩුල්ල මරණ දඬුවම නියම කළ අතර, ඔහු චෝදනා 855න් 854කටම වරදකරු විය. එදිනම හිටපු ආරක්ෂක ලේකම් හේමසිරි ප්රනාන්දු මහතාටද මරණ දඬුවම ප්රකාශයට පත් විය. ලැබී තිබූ බුද්ධි අනතුරු ඇඟවීම් නොසලකා හැරීම චෝදනාවල හරය වූ අතර, අප්රේල් 21 ප්රහාරවලින් විදේශිකයන් 45ක් ඇතුළු 279ක් මිය ගොස් 500කට වැඩි පිරිසක් තුවාල ලැබූහ.
වින්දිතයන්ට යුක්තිය ඉටුවිය යුතුමය. රාජ්ය නිලධාරීන්ගේ වගවීම ද අත්යවශ්යමය. එහෙත් නීතිය ප්රායෝගිකව හදාරන කෙනෙකු වශයෙන්, මෙම තීන්දුව ගැන ප්රශ්න දෙකක් අවංකවම සටහන් කළ යුතු යැයි සිතමි — එකක් නෛතික පදනම ගැන, අනෙක යුක්තිය ක්රියාත්මක වූ ආකාරයේ සමානාත්මතාව ගැන.
1. නෛතික පදනම: නොසැලකිල්ල මිනීමැරුමක් වන්නේ කෙසේද?
මගේ මතය අනුව, මෙහි මූලික ගැටලුව මෙයයි: අපරාධ නීතියේ මිනීමැරුමක් ස්ථාපිත වීමට චේතනාව — mens rea, එනම් මරන්නම ඕන යන සෘජු චේතනාව (dolus directus) හෝ අවම වශයෙන් මරණය සිදුවන බවට වූ දැනුම — තිබෙන්නම ඕන. නොකිරීමක් (omission) මත වගකීමක් ඇතිවිය හැකි බව සත්යයකි — R v Pittwood, R v Stone & Dobinson, R v Adomako වැනි නඩු ඒ බව කියයි. එහෙත් ඒ නඩු තුනම manslaughter නඩු මිසක් murder නඩු නොවේ. Omission එකක් murder එකක් බවට පත්වන්නේ ඒ නොකිරීමත් සමඟම මරණය අපේක්ෂිත චේතනාවක් ඇති විටය (R v Gibbins & Proctor). අපේ දණ්ඩ නීති සංග්රහයද මේ වෙනස පැහැදිලිව හඳුනාගනී — චේතනාව/දැනුම සහිත culpable homicide එකක් පමණක් murder වන අතර, නොසැලකිල්ලෙන් සිදුවන මරණයක් ඊට වඩා අඩු දඬුවමක් සහිත වෙනම වරදකි. ඊට අමතරව, බෝම්බ ප්රහාර සිදු කළේ තුන්වන පාර්ශවයක සිතාමතා ගත් ක්රියාවලින්ය — novus actus interveniens — හේතුඵල දාමය බිඳ දමන කරුණකි.
මේ සැකය න්යායික තර්කයක් පමණක් නොවන බවට හොඳම සාක්ෂිය තීන්දුව තුළම තිබේ: තුන්වන විනිසුරුවරයා දෙදෙනාම නිදහස් කළ යුතු බවට විසම්මුතික මතයක් ලිඛිතව ඉදිරිපත් කළේය. 2022දී මේ චෝදනා 855ම නිෂ්ප්රභ වී දෙදෙනා නිදොස් වී තිබීමද ඒ සැකය තවත් තහවුරු කරයි.
2. තෝරාගත් යුක්තියක්ද? — පිළිතුරු අවශ්ය ප්රශ්නයක්
මෙම තීන්දුවෙන් මතුවන දෙවන — සමහරවිට වඩාත් අපහසු — ප්රශ්නය මෙයයි. 2019 අප්රේල් මාසයේදී අපරාධ පරීක්ෂණ දෙපාර්තමේන්තුවේ අධ්යක්ෂවරයා වශයෙන් ශානි අබේසේකර මහතාද, CID භාර ජ්යෙෂ්ඨ නියෝජ්ය පොලිස්පතිවරයා වශයෙන් රවි සෙනෙවිරත්න මහතාද කටයුතු කළ අතර, ඉදිරි ප්රහාර පිළිබඳ අනතුරු ඇඟවීම් මත ඔවුන් ක්රියා නොකළ බවට බරපතළ චෝදනාවක් පවතී. විශ්රාමික මහාධිකරණ විනිසුරු ඒ.එන්.ජේ. ද අල්විස් මහතාගේ සභාපතිත්වයෙන් යුත් පරීක්ෂණ කමිටු වාර්තාව මගින් මේ දෙදෙනාට එරෙහිව අපරාධ චෝදනා ගොනු කළ යුතු බවට නිර්දේශ කර ඇත. The IslandLankaWeb
එහෙත් අද ඒ දෙදෙනා සිටින්නේ කොහේද? සෙනෙවිරත්න මහතා මහජන ආරක්ෂක අමාත්යාංශයේ ලේකම්වරයා වශයෙන්ද, අබේසේකර මහතා පොලිස් අපරාධ බුද්ධි විශ්ලේෂණ හා වැළැක්වීමේ කොට්ඨාසයේ අධ්යක්ෂවරයා වශයෙන්ද වත්මන් රජය විසින් පත් කර ඇත. විශ්රාම ගැනීමෙන් පසු දෙදෙනාම ජාතික ජන බලවේගයේ ක්රියාකාරී සාමාජිකයන් බවට පත් වී, 2024 ජනාධිපතිවරණයේදී වත්මන් ජනාධිපතිවරයා වෙනුවෙන් දැඩි ලෙස ප්රචාරක කටයුතුවල නිරත වූ බව වාර්තා වී ඇත. ඔවුන් රජයේ ප්රධාන තනතුරු දරමින් නඩු පැවරීමෙන් ගැලවී සිටින බවට විපක්ෂයෙන් ප්රසිද්ධියේම චෝදනා එල්ල වී ඇත. Sri Lanka Guardian + 2
සාධාරණව සඳහන් කළ යුතු කරුණක්ද ඇත: රජය පවසන්නේ ද අල්විස් වාර්තාව දේශපාලන අරමුණු සහිත එකක් බවත්, මීට පෙර පත් කළ කොමිෂන් සභා දෙකකින්ම මේ දෙදෙනාගේ නොසැලකිල්ලක් සොයාගෙන නොමැති බවත්ය. එසේ නම් වඩාත් හොඳය. එහෙත් එක් අයෙකුට එල්ලුම් ගස නියම වන අතරම, එකම කාලයේ, එකම ආයතන පද්ධතිය තුළ, බුද්ධි තොරතුරු සම්බන්ධයෙන් චෝදනා ලැබූ තවත් අය රජයේ ඉහළම තනතුරුවල සිටින විට — ඒ දෙදෙනා ආණ්ඩුවට සමීප වීම සහ ඔවුන්ට එරෙහිව කිසිදු අධිකරණ ක්රියාමාර්ගයක් නොගැනීම අතර සම්බන්ධයක් ඇතැයි ජනතාව සැක කිරීම වළක්වන්නේ කෙසේද? මගේ මතය නම්, මේ ප්රශ්නයට විනිවිද පෙනෙන පිළිතුරක් නොදෙන තාක්, මේ තීන්දුව “වගවීම” ලෙස නොව “තෝරාගත් වගවීමක්” ලෙස පෙනී යාමේ අවදානම ඉතා ඉහළය. යුක්තිය ඉටු වීම පමණක් නොව, ඉටු වන බව පෙනී යාමද (justice must not only be done, but be seen to be done) නීතියේ ආධිපත්යයේ පදනමයි. සමාන ක්රියාවලට සමාන පරීක්ෂණ අවශ්යයි — දේශපාලන පක්ෂපාතීත්වය කිසිවෙකුට පලිහක් වීමට ඉඩ දිය නොහැක.
නිගමනය
මෙයින් මා කියන්නේ වරදකරුවන් නිදහස් විය යුතු බව නොවේ. මගේ මතය නම් මෙයයි: ඔප්පු වී ඇති වරද gross negligence නම්, ඊට හිමිවිය යුත්තේ සමානුපාතික දඬුවමක් මිස මරණ දඬුවම නොවේ — ඒ වගේම, ඒ දඬුවම කුමක් වුවත්, එය එකම මිම්මෙන් සියල්ලන්ටම ක්රියාත්මක විය යුතුය. දෙදෙනාට ශ්රේෂ්ඨාධිකරණ අභියාචනා අයිතිය ඇති අතර, සම්පූර්ණ ලිඛිත තීන්දුව ප්රසිද්ධ වූ පසු විනිසුරු මඩුල්ල චේතනාව සහ හේතුඵල සම්බන්ධය ස්ථාපිත කළ ආකාරය විමසා බැලීම නීතිඥ ප්රජාවේ වගකීමකි.
— නීතිමය විග්රහයක් —
2019 පාස්කු ඉරිදා ප්රහාරය වැළැක්වීමට අපොහොසත් වීම සම්බන්ධයෙන් හිටපු පොලිස්පති පූජිත ජයසුන්දර මහතාට ඊයේ (31) කොළඹ ස්ථිර මහාධිකරණ ත්රිපුද්ගල විනිසුරු මඩුල්ල මරණ දඬුවම නියම කළ අතර, ඔහු චෝදනා 855න් 854කටම වරදකරු විය. එදිනම හිටපු ආරක්ෂක ලේකම් හේමසිරි ප්රනාන්දු මහතාටද මරණ දඬුවම ප්රකාශයට පත් විය. ලැබී තිබූ බුද්ධි අනතුරු ඇඟවීම් නොසලකා හැරීම චෝදනාවල හරය වූ අතර, අප්රේල් 21 ප්රහාරවලින් විදේශිකයන් 45ක් ඇතුළු 279ක් මිය ගොස් 500කට වැඩි පිරිසක් තුවාල ලැබූහ.
වින්දිතයන්ට යුක්තිය ඉටුවිය යුතුමය. රාජ්ය නිලධාරීන්ගේ වගවීම ද අත්යවශ්යමය. එහෙත් නීතිය ප්රායෝගිකව හදාරන කෙනෙකු වශයෙන්, මෙම තීන්දුව ගැන ප්රශ්න දෙකක් අවංකවම සටහන් කළ යුතු යැයි සිතමි — එකක් නෛතික පදනම ගැන, අනෙක යුක්තිය ක්රියාත්මක වූ ආකාරයේ සමානාත්මතාව ගැන.
1. නෛතික පදනම: නොසැලකිල්ල මිනීමැරුමක් වන්නේ කෙසේද?
මගේ මතය අනුව, මෙහි මූලික ගැටලුව මෙයයි: අපරාධ නීතියේ මිනීමැරුමක් ස්ථාපිත වීමට චේතනාව — mens rea, එනම් මරන්නම ඕන යන සෘජු චේතනාව (dolus directus) හෝ අවම වශයෙන් මරණය සිදුවන බවට වූ දැනුම — තිබෙන්නම ඕන. නොකිරීමක් (omission) මත වගකීමක් ඇතිවිය හැකි බව සත්යයකි — R v Pittwood, R v Stone & Dobinson, R v Adomako වැනි නඩු ඒ බව කියයි. එහෙත් ඒ නඩු තුනම manslaughter නඩු මිසක් murder නඩු නොවේ. Omission එකක් murder එකක් බවට පත්වන්නේ ඒ නොකිරීමත් සමඟම මරණය අපේක්ෂිත චේතනාවක් ඇති විටය (R v Gibbins & Proctor). අපේ දණ්ඩ නීති සංග්රහයද මේ වෙනස පැහැදිලිව හඳුනාගනී — චේතනාව/දැනුම සහිත culpable homicide එකක් පමණක් murder වන අතර, නොසැලකිල්ලෙන් සිදුවන මරණයක් ඊට වඩා අඩු දඬුවමක් සහිත වෙනම වරදකි. ඊට අමතරව, බෝම්බ ප්රහාර සිදු කළේ තුන්වන පාර්ශවයක සිතාමතා ගත් ක්රියාවලින්ය novus actus interveniens , හේතුඵල දාමය බිඳ දමන කරුණකි.
මේ සැකය න්යායික තර්කයක් පමණක් නොවන බවට හොඳම සාක්ෂිය තීන්දුව තුළම තිබේ: තුන්වන විනිසුරුවරයා දෙදෙනාම නිදහස් කළ යුතු බවට විසම්මුතික මතයක් ලිඛිතව ඉදිරිපත් කළේය. 2022දී මේ චෝදනා 855ම නිෂ්ප්රභ වී දෙදෙනා නිදොස් වී තිබීමද ඒ සැකය තවත් තහවුරු කරයි.
2. තෝරාගත් යුක්තියක්ද? පිළිතුරු අවශ්ය ප්රශ්නයක්
මෙම තීන්දුවෙන් මතුවන දෙවන සමහරවිට වඩාත් අපහසු ප්රශ්නය මෙයයි. 2019 අප්රේල් මාසයේදී අපරාධ පරීක්ෂණ දෙපාර්තමේන්තුවේ අධ්යක්ෂවරයා වශයෙන් ශානි අබේසේකර මහතාද, CID භාර ජ්යෙෂ්ඨ නියෝජ්ය පොලිස්පතිවරයා වශයෙන් රවි සෙනෙවිරත්න මහතාද කටයුතු කළ අතර, ඉදිරි ප්රහාර පිළිබඳ අනතුරු ඇඟවීම් මත ඔවුන් ක්රියා නොකළ බවට බරපතළ චෝදනාවක් පවතී. විශ්රාමික මහාධිකරණ විනිසුරු ඒ.එන්.ජේ. ද අල්විස් මහතාගේ සභාපතිත්වයෙන් යුත් පරීක්ෂණ කමිටු වාර්තාව මගින් මේ දෙදෙනාට එරෙහිව අපරාධ චෝදනා ගොනු කළ යුතු බවට නිර්දේශ කර ඇත.
එහෙත් අද ඒ දෙදෙනා සිටින්නේ කොහේද? සෙනෙවිරත්න මහතා මහජන ආරක්ෂක අමාත්යාංශයේ ලේකම්වරයා වශයෙන්ද, අබේසේකර මහතා පොලිස් අපරාධ බුද්ධි විශ්ලේෂණ හා වැළැක්වීමේ කොට්ඨාසයේ අධ්යක්ෂවරයා වශයෙන්ද වත්මන් රජය විසින් පත් කර ඇත. විශ්රාම ගැනීමෙන් පසු දෙදෙනාම ජාතික ජන බලවේගයේ ක්රියාකාරී සාමාජිකයන් බවට පත් වී, 2024 ජනාධිපතිවරණයේදී වත්මන් ජනාධිපතිවරයා වෙනුවෙන් දැඩි ලෙස ප්රචාරක කටයුතුවල නිරත වූ බව වාර්තා වී ඇත. ඔවුන් රජයේ ප්රධාන තනතුරු දරමින් නඩු පැවරීමෙන් ගැලවී සිටින බවට විපක්ෂයෙන් ප්රසිද්ධියේම චෝදනා එල්ල වී ඇත.
සාධාරණව සඳහන් කළ යුතු කරුණක්ද ඇත: රජය පවසන්නේ ද අල්විස් වාර්තාව දේශපාලන අරමුණු සහිත එකක් බවත්, මීට පෙර පත් කළ කොමිෂන් සභා දෙකකින්ම මේ දෙදෙනාගේ නොසැලකිල්ලක් සොයාගෙන නොමැති බවත්ය. එසේ නම් වඩාත් හොඳය. එහෙත් එක් අයෙකුට එල්ලුම් ගස නියම වන අතරම, එකම කාලයේ, එකම ආයතන පද්ධතිය තුළ, බුද්ධි තොරතුරු සම්බන්ධයෙන් චෝදනා ලැබූ තවත් අය රජයේ ඉහළම තනතුරුවල සිටින විට ඒ දෙදෙනා ආණ්ඩුවට සමීප වීම සහ ඔවුන්ට එරෙහිව කිසිදු අධිකරණ ක්රියාමාර්ගයක් නොගැනීම අතර සම්බන්ධයක් ඇතැයි ජනතාව සැක කිරීම වළක්වන්නේ කෙසේද? මගේ මතය නම්, මේ ප්රශ්නයට විනිවිද පෙනෙන පිළිතුරක් නොදෙන තාක්, මේ තීන්දුව “වගවීම” ලෙස නොව “තෝරාගත් වගවීමක්” ලෙස පෙනී යාමේ අවදානම ඉතා ඉහළය. යුක්තිය ඉටු වීම පමණක් නොව, ඉටු වන බව පෙනී යාමද (justice must not only be done, but be seen to be done) නීතියේ ආධිපත්යයේ පදනමයි. සමාන ක්රියාවලට සමාන පරීක්ෂණ අවශ්යයි — දේශපාලන පක්ෂපාතීත්වය කිසිවෙකුට පලිහක් වීමට ඉඩ දිය නොහැක.
නිගමනය
මෙයින් මා කියන්නේ වරදකරුවන් නිදහස් විය යුතු බව නොවේ. මගේ මතය නම් මෙයයි: ඔප්පු වී ඇති වරද gross negligence නම්, ඊට හිමිවිය යුත්තේ සමානුපාතික දඬුවමක් මිස මරණ දඬුවම නොවේ — ඒ වගේම, ඒ දඬුවම කුමක් වුවත්, එය එකම මිම්මෙන් සියල්ලන්ටම ක්රියාත්මක විය යුතුය. දෙදෙනාට ශ්රේෂ්ඨාධිකරණ අභියාචනා අයිතිය ඇති අතර, සම්පූර්ණ ලිඛිත තීන්දුව ප්රසිද්ධ වූ පසු විනිසුරු මඩුල්ල චේතනාව සහ හේතුඵල සම්බන්ධය ස්ථාපිත කළ ආකාරය විමසා බැලීම නීතිඥ ප්රජාවේ වගකීමකි.
